Δημήτρης Ζάχος: Το ΕΣΠΑ και οι «ευάλωτες» κοινωνικές ομάδες στην Ελλάδα

* Ο Δημήτρης Ζάχος

είναι Επίκουρος Καθηγητής του Αριστοτελείου

Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)

 

Η οικονομική κρίση που επικρατεί σ’ ολόκληρο τον πλανήτη τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχει αυξήσει τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες τόσο μεταξύ διαφορετικών κρατών, όσο και μεταξύ των μελών των διαφορετικών κοινωνικών τάξεων στο εσωτερικό ακόμα και των οικονομικά ανεπτυγμένων δυτικών χωρών. Το γεγονός αυτό φαίνεται ότι προκάλεσε σε αρκετές χώρεςτην άνοδο πολιτικών δυνάμεων που προωθούν διχαστικές πολιτικές και προκαλούν εθνικιστικές διαμάχες. Οι πολιτικές αυτές καταπατούν βασικά ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες και στερούν αγαθά, δυνατότητες και ίσες ευκαιρίες από ομάδες ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές εθνικές, εθνοτικές, πολιτισμικές (θρησκευτικές, γλωσσικές) ομάδες.

 

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ως βασικό πρόσταγμα της την προάσπιση της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σ’ αυτό το πλαίσιο, εδώ και πολλά χρόνια προωθεί την κοινωνική ένταξη αποκλεισμένων και «ευάλωτων» ομάδων, όπως οι εθνοτικές, τα άτομα με αναπηρίες, οι άστεγοι, οι πρώην κρατούμενοι και εθισμένοι στα ναρκωτικά . Η προάσπιση της δημοκρατίας γίνεται σε επίπεδο διεθνών σχέσεων με τη σταθερή υποστήριξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε χώρες που τα παραβιάζουν και την καταδίκη των αυταρχικών καθεστώτων και πολιτικών. Η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των «ευάλωτων» ομάδων γίνεται με διακηρύξεις, ψηφίσματα και οδηγίες (directives) που επιχειρούν να ευαισθητοποιήσουν την κοινή γνώμη και να προκαλέσουν αλλαγή στάσεων και συμπεριφορών. Γίνεται ακόμη και με μια σειρά από παρεμβατικά προγράμματα υποστήριξης και κοινωνικής ένταξης των αποκλεισμένων ομάδων.

 

Οι κοινοτικοί πόροι που παρέχονται μέσω των προγραμμάτων ΕΣΠΑ (Εταιρικό Σύμφωνο για το Πλαίσιο Ανάπτυξης), στην Ελλάδα προωθούνται ως το βασικό στρατηγικό σχέδιο για την ανάπτυξή της, με τη συνδρομή σημαντικών πόρων που προέρχονται από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία (ΕΔΕΤ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης(https://www.espa.gr/el/Pages/staticESPA2014-2020.aspx).. Τα χρήματα που δόθηκαν για την ενσωμάτωση των «ευάλωτων» κοινωνικών ομάδων ήταν περίπου 20 εκατομμύρια στο ΕΣΠΑ της περιόδου 2007-2013, ενώ για το 2014-2020 προγραμματίστηκαν η διάθεση περίπου ενάμιση δισεκατομμύριού Ευρώ (https://www.eca.europa.eu/en/Pages/DocItem.aspx?did=36850) για τις περιθωριοποιημένες και κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες. Μια τέτοια ομάδα, για την οποία σχεδιάστηκαν και εφαρμόστηκαν αρκετά προγράμματα στην Ελλάδα -όπως και σε άλλες χώρες- είναι οι Ρομά. Τα προγράμματα για την κοινωνική ένταξη των Ρομά εκπονήθηκαν και εκτελέστηκαν από φορείς όπως οι τοπικές εξουσίες (δήμοι, πρώην Νομαρχίες και περιφέρειες), τα πανεπιστήμια και η εκκλησία, οι περιοχές στόχευσής τους ήταν κυρίως η εκπαίδευση, η στέγαση και η εργασιακή ένταξη.

Τα ΕΣΠΑ για τις «ευάλωτες» κοινωνικές ομάδες στοχεύουν σε στρατηγικές που καλύπτουν όλους τους σχετικούς τομείς, δηλαδή την εκπαίδευση, την απασχόληση, την υγεία, τη στέγαση και τις κοινωνικές υπηρεσίες. Η«Ανάπτυξη και αξιοποίηση ικανοτήτων ανθρώπινου δυναμικού – ενεργός κοινωνική ενσωμάτωση» είναι η δεύτερη από τις χρηματοδοτικές προτεραιότητες του τελευταίου ΕΣΠΑ (2014-2020)και έχει ως στόχους:

  • Την εκπαίδευση και διά βίου μάθηση
  • Την ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού και πρόσβαση στην απασχόληση με έμφαση στη δημιουργία θέσεων εργασίας ειδικά για τους νέους

Την προώθηση της κοινωνικής ένταξης και της καταπολέμησης της φτώχειας

 

Όπως προβλέπεται από τα πρωτόκολλα εφαρμογής του, η διαχείριση των προγραμμάτων και των κοινοτικών πόρων ακολούθησε μια διαδικασία με την οποία οι εμπνευστές της θέλησαν να εξασφαλίσουν την καλύτερη χρήση του δημόσιου χρήματος και την κατάλληλη υποστήριξη των ανθρώπων για τους οποίους προορίζονταν τα χρήματα. Εντούτοις, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι τα περισσότερα προβλήματα των μελών των «ευάλωτων» ομάδων δεν επιλύθηκαν και η ένταξή τους στις τοπικές και στις ευρύτερες εθνικές κοινωνίες βρίσκεται σε εκκρεμότητα. Επιπρόσθετα, υπάρχουν φωνές που υποστηρίζουν ότι τα περισσότερα χρήματα δεν έφτασαν στους αποδέκτες τους.

Τα χρήματα που έχουν διατεθεί, παρά τις όποιες λύσεις προσέφεραν, δεν ήταν και δεν είναι όσα χρειάζονται για να λυθούν τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αποκλεισμένες και περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες ομάδες. Οι προσπάθειες σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, εθνικών κυβερνήσεων και τοπικών κοινωνιών θα πρέπει να συνεχιστούν με μεγαλύτερη ένταση, έτσι ώστε να καλυφθεί το κενό και να καταπολεμηθούν οι κοινωνικές ανισότητες και αδικίες σε βάρος ατόμων και ομάδων που έχουν ιστορικά υποστεί διακρίσεις, αποκλεισμούς και ρατσισμό.