Του Δημήτρη Νάτσιου
Από τον προσφυγικό του πυρήνα και το Ρούπελ έως τη σύγχρονη πύλη της χώρας – μνήμες, αγώνες και η καθημερινότητα ενός ακριτικού χωριού
Από το 1927 ο Προμαχώνας υφίσταται ως αυτόνομη κοινότητα. Δημιουργήθηκε από πρόσφυγες: Πόντιους που ήρθαν μετά το 1922 και Μικρασιάτες από την Προύσα την περίοδο 1928–1929. Οι Μικρασιάτες του χωριού εγκαταστάθηκαν αρχικά στην Κιβωτό Κοζάνης, την οποία εγκατέλειψαν, καθώς έκριναν ότι δεν μπορούσαν να επιβιώσουν εκεί.
Ο Προμαχώνας βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από το οχυρό Ρούπελ και τις βαριές ιστορικές μνήμες που το συνοδεύουν. Εκεί δόθηκε μία από τις πιο ηρωικές μάχες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, κατά την εισβολή των ναζιστικών γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα.
Εγκαταλελειμμένοι οικισμοί
Στην κοινότητα Προμαχώνα ανήκαν οι οικισμοί Κλειδί και Καπνόφυτος, οι οποίοι εγκαταλείφθηκαν από τους κατοίκους τους πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Σημαντικό αποκούμπι για το χωριό στη μεταεμφυλιακή Ελλάδα αποτέλεσε η λειτουργία του «Σπιτιού του Παιδιού». Για περίπου τέσσερις δεκαετίες (1958–1997) προσέφερε επαγγελματική κατάρτιση στον αγροτικό και τεχνικό τομέα στη νεολαία της περιοχής, δίνοντας δυνατότητες βιοπορισμού. Ο χώρος συνδέθηκε στενά με την κοινωνική ιστορία του Προμαχώνα, καθώς φιλοξενούσε και εορταστικές εκδηλώσεις.
Ζωή στα σύνορα και καθεστώς επιτήρησης
Χτισμένος στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, ο Προμαχώνας έως και πριν τη Μεταπολίτευση ζούσε υπό το καθεστώς της «απαγορευμένης ζώνης». Οι κάτοικοι, κυρίως γεωργοί και κτηνοτρόφοι, βίωναν περιορισμούς μετακίνησης με δελτία κίνησης την ημέρα, ενώ τη νύχτα συμμετείχαν σε υπηρεσίες επιτήρησης και ενέδρες για τη φύλαξη των συνόρων.
Μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1990, ο Προμαχώνας έπαψε να αποτελεί σύνορο και «τοίχος» καχυποψίας. Εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη χερσαία πύλη εισόδου της χώρας από τα κράτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της πρώην ΕΣΣΔ.
Το όνομα του Προμαχώνα ταυτίστηκε με τις αγροτικές κινητοποιήσεις και τα μπλόκα των αγροτών, που κατά καιρούς βρίσκονται στο επίκεντρο της επικαιρότητας.
Στη ζωή του ακριτικού χωριού παρατηρείται ένα έντονο οξύμωρο. Ενώ από το ομώνυμο τελωνείο διέρχονται ετησίως περίπου 4.000.000 Ι.Χ. αυτοκίνητα και 2.200.000 φορτηγά διεθνών μεταφορών, ο Προμαχώνας σήμερα κατοικείται από μόλις 90 κατοίκους. Η συντριπτική πλειονότητα είναι συνταξιούχοι, ενώ μόνο περίπου 30 βρίσκονται σε παραγωγική ηλικία.
Μαρτυρία Σάββα Καραβασιλείου
Ο πρώην πρόεδρος του Προμαχώνα Σάββας Καραβασιλείου δεξιά ενώ συνομιλεί με τον Δημήτρη Νάτσιο.
«Το γεγονός ότι επιβίωσαν οι κάτοικοι του χωριού πρέπει να καταχωρηθεί στα θαύματα», δηλώνει στο LionNews.gr ο Σάββας Καραβασιλείου, πρόεδρος της κοινότητας από το 1999 έως το 2010. Όπως εξηγεί, αγρότες και κτηνοτρόφοι με μικρούς κλήρους στα σύνορα δυσκολεύονταν πάντα να επιβιώσουν.
«Μας έσωσε η Γερμανία, το χωριό άδειασε. Θυμάμαι μικρός, το 1965, ήμασταν μόλις τρεις έφηβοι. Πολλοί έφυγαν και ως εσωτερικοί μετανάστες καθώς πήγαν στην Αθήνα ή στην Θεσσαλονίκη. Σήμερα νιώθουμε αδικημένοι, γιατί δεν μπορούν να στηθούν επιχειρήσεις κατά μήκος της καθέτου της Εγνατίας Οδού. Ο χαρακτηρισμός της περιοχής ως καταφύγιο άγριας ζωής, αλλά και οι μπάρες του αυτοκινητοδρόμου 25, λειτουργούν ανασταλτικά».
Το κέντρο Procom που έδωσε ζωή και θέσεις εργασίας στον Προμαχώνα.
Ο ίδιος υπενθυμίζει μια καλύτερη περίοδο για το χωριό, μετά το 2000, με τη λειτουργία του Procom. «Ήταν η εποχή που όλοι οι νέοι βρήκαν δουλειά. Το Procom δεχόταν 5.000 επισκέπτες τα Σαββατοκύριακα και έδινε ζωή ακόμη και στις ταβέρνες του Σιδηροκάστρου. Κρίμα που δεν άντεξε».
Ανάλογα αισθήματα δυσφορίας για τη διαχρονική παραμέληση του χωριού εκφράζει και ο σημερινός πρόεδρος, Σπύρος Λεωνίδας.
«Μας επαινούν ότι φυλάμε τις Θερμοπύλες της χώρας, όμως δεν πράττουν τίποτα για να διατηρηθεί ο πληθυσμός. Εισπράττουμε αδιαφορία και κούφια λόγια», σημειώνει, αναφέροντας χαρακτηριστικά την περίπτωση εργαζόμενης στα διόδια, της οποίας δεν ανανεώθηκε η σύμβαση μετά την άδεια εγκυμοσύνης.
Παραγωγική δραστηριότητα και εκπαίδευση
Σύμφωνα με τον πρόεδρο, στον Προμαχώνα λειτουργούν πέντε κτηνοτροφικές μονάδες, βιώσιμες σε κάποιο βαθμό χάρη στη συνδυαστική ενασχόληση με τη γεωργία, όπως η καλλιέργεια τριφυλλιού. Οι υπόλοιποι κάτοικοι εργάζονται στον δημόσιο ή ιδιωτικό τομέα.
Στο χωριό ζουν τρία παιδιά που φοιτούν στο δημοτικό σχολείο Χαρωπού και τέσσερις έως πέντε μαθητές που μετακινούνται καθημερινά στο γυμνάσιο Σιδηροκάστρου.
Έως το 2010 η κοινότητα Προμαχώνα κάλυπτε την πολιτιστική δράση του χωριού. Με την ένταξη στον Δήμο Σιντικής, οι κάτοικοι ίδρυσαν το 2014 Πολιτιστικό Σύλλογο. Το 2023 επαναλειτούργησε το «Σπίτι του Παιδιού» ως Μουσείο, μοναδικό στην Ελλάδα, όπου φιλοξενούνται μουσικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, καθώς και παρουσιάσεις βιβλίων. Παράλληλα, υλοποιούνται εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές.
Κορυφαία δράση αποτέλεσε η δημιουργία ντοκιμαντέρ για την ιστορία του χωριού, μέσω του προγράμματος LEADER. «Το ντοκιμαντέρ προβλήθηκε τον Μάιο του 2025 και ανέδειξε την πολιτιστική κληρονομιά του Προμαχώνα», δήλωσε στο LionNews.gr η πρόεδρος του Συλλόγου Ρούλα Καραβασιλείου, αποκαλύπτοντας παράλληλα τον στόχο δημιουργίας δικτύου μονοπατιών για την ανάπτυξη εναλλακτικού τουρισμού.
Σημειώνεται ότι τα Σπίτια του Παιδιού ήταν δομές προνοιακού και εκπαιδευτικού χαρακτήρα, που ιδρύθηκαν στα ακριτικά χωριά της Βόρειας Ελλάδας από τη Βασιλική Πρόνοια, με πρωτοβουλία της βασίλισσας Φρειδερίκης.
Η πληθυσμιακή εξέλιξη του Προμαχώνα
Ο Προμαχώνας είναι ένα από τα ελάχιστα χωριά που δεν διέθεταν ποδοσφαιρική ομάδα σε επίσημες διοργανώσεις της ΕΠΣ. Υπήρξε ομάδα έως περίπου το 1962, η οποία έδινε μόνο φιλικούς αγώνες.
Στην απογραφή του 1951 ο Προμαχώνας είχε 245 κατοίκους. Το 1961 ο πληθυσμός σχεδόν διπλασιάστηκε στους 416 κατοίκους και το 1971 έφτασε τους 459. Το 1981 μειώθηκε δραματικά στους 210 κατοίκους. Το 1991 σημείωσε μικρή άνοδο (270), ενώ το 2001 καταγράφηκαν 252 κάτοικοι.
Το 2011 ο πληθυσμός μειώθηκε στους 140, ενώ η απογραφή του 2021 έδωσε 184 κατοίκους.
Σήμερα, στον Προμαχώνα ζουν περίπου 90 κάτοικοι.
